नेपाल फेरि एउटा परिवर्तनको ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ । दशकौं लामो राजनीतिक संक्रमण, जनताको राज्यप्रति असफल आशा र भ्रष्टाचारले थकित जनतामा विशेषगरी नयाँ पुस्ता जेन जेड उठेर आएको छ ।
सोसल मिडियामा प्रतिबन्ध, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामा हस्तक्षेप, र नातावाद–भ्रष्टाचारको श्रृङ्खलाबद्ध गुनासोले यो पुस्ता सडकमा निस्कियो । ‘जेन जेड आन्दोलन’ले मुलुकभर राजनीतिक चेतना र जनदबाबको नयाँ तरंग ल्यायो । आन्दोलनको मूल कारण अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथि प्रतिबन्ध, नातावाद(भ्रष्टाचार, र दलहरूको अकर्मण्यता नै हो ।
युवापुस्ताको आक्रोश सडकमा उम्लियो, २१ जनाको ज्यानको बलिदान भयो, र अन्ततः प्रधानमन्त्रीको राजीनामासहित अन्तरिम सरकारको बाटो खुलेको छ । अन्तरिम सरकार अस्थायी हुन्छ, तर यसले भावी राजनीतिक संस्कृतिको दिशा निर्धारण गर्छ। त्यसैले तीन आधारभूत मान्यता आवश्यक छन् । समावेशिता दलका अनुहार मात्र होइन, प्रष्ट छवि भएका बुद्धिजीवी, पेशेवर र युवा प्रतिनिधि अनिवार्य । समयसीमा अधिकतम १२ महिना, अन्तरिम सरकार आफैंमा स्थायी विकल्प होइन, निर्वाचनतर्फको पुल हो।
न्यूनतम साझा कार्यक्रम ठूलो सपना होइन, तर तुरुन्त लागू गर्न सकिने व्यावहारिक सुधारहरू
यस्तो संरचनाले अस्थिरता घटाउँछ, विश्वास बढाउँछ, र नयाँ नेपालको सम्भावना खोल्छ । अब प्रश्न उठ्छ अबको नेपाल कस्तो बनाउने, उत्तर स्पष्ट छ, यस्तो नेपाल जसले लोकतन्त्रलाई परिपक्क बनाओस्, पारदर्शी, जवाफदेही सुशासनसहितको सरकार बनोस् जसले अबका युवा पुस्ताको भविष्य स्वदेशमा नै सुनिश्चित गर्न सकोस् । लोकतन्त्रको पुनर्जागरण
नेपालको लोकतन्त्रले दशकौंयता संघर्ष भोगेको छ। भोट त हुन्छ, तर जनविश्वास न्यून छ। अबको सुधार यसरी हुनुपर्छ
निर्वाचन प्रणाली सुधार सम्पत्ति, आपराधिक रेकर्ड र खर्च विवरण अनिवार्य खुलास, डिजिटल प्रचारमा नियमन। भ्रष्टाचारमाथि शून्य–सहिष्णुता सार्वजनिक खरिदमा अनिवार्य खुला टेन्डर, फास्ट–ट्रयाक भ्रष्टाचार अदालत। राजनीतिक नियुक्तिमा नियन्त्रण योग्यताभन्दा नातावाद हाबी हुने प्रवृत्ति अन्त्य। यी सुधारहरू बिना लोकतन्त्र केवल औपचारिक अभ्यासमै सीमित रहन्छ।
युवापुस्ताको माग र भविष्य
‘जेन जेड’ आन्दोलनले राज्यलाई स्पष्ट सन्देश दिएको छ(हामीलाई सुन्नुपर्छ, अवसर दिनुपर्छ। त्यसैले रोजगारी सिर्जना, पर्यटन र कृषि–उद्योगमा युवा–केन्द्रित रोजगारी प्याकेज। स्टार्टअपलाई सीड फन्ड र कर छुट। कौशल विकास, छोटो अवधिका तालिम, कोडिङ, हेल्थकेयर, मेकाट्रोनिक्स(स्थानीय सरकारसँग साझेदारी। राजनीतिमा सहभागिता मन्त्रालयस्तरका युवा सल्लाह परिषद्, प्रमुख आयोगरबोर्डमा न्यूनतम ३०५ युवा प्रतिनिधित्व। यदि यी कदम चालिएनन् भने नयाँ पुस्ताले फेरि निराशा अनुभव गर्नेछ, जसको परिणाम अझ ठूलो अस्थिरता हुन सक्छ।
डिजिटल स्वतन्त्रता र पारदर्शिता
सोसल मिडियामा प्रतिबन्ध लगाएर आन्दोलनलाई दबाउन खोज्नु नै वर्तमान संकटको मुख्य कारण बन्यो। यसैले भविष्यमा
डिजिटल स्वतन्त्रता ऐन सोसल मिडिया वा इन्टरनेट बन्द गर्न अदालतको अनुमति आवश्यक। पारदर्शिता सरकारका हरेक निर्णय, बजेट र खरिद विवरण सार्वजनिक पोर्टल मार्फत उपलब्ध। नागरिक सहभागिता नीति निर्माणमा प्रत्यक्ष टिप्पणी गर्न सकिने ई—प्लेटफर्म। यो नयाँ पुस्ताको विश्वास जित्ने आधारशिला हुनेछ। संघीयता र स्थानीय सशक्तीकरण
संविधानले संघीयता दिएको छ तर व्यवहार अझै कमजोर छ। अन्तरिम चरणमैस् (स्थानीय सरकारलाई प्रदर्शन–आधारित बजेट। नागरिक सुनुवाइ र स्कोरकार्ड प्रणाली, प्रदेश–केन्द्रबीच स्पष्ट जिम्मेवारी, संघीयता केवल राजनीतिक संरचना होइन, सेवा–वितरणको आधार हुनुपर्छ। संक्रमणकालीन न्याय र मानवअधिकार, आन्दोलनमा ज्यान गुमाएकाको बलिदान राज्यले बिर्सन मिल्दैन। स्वतन्त्र छानबिन आयोग, तीन महिनाभित्र प्रतिवेदन। पीडित परिवारलाई तत्काल राहत र दीर्घकालीन पुनर्स्थापना। सुरक्षा निकायमा सुधार(भीड नियन्त्रणमा संयम, बडीक्याम र स्वतन्त्र अनुगमन। न्याय बिना नयाँ नेपालको जग कमजोर रहन्छ।
निर्वाचनतर्फको यात्रा
अन्तरिम सरकारको अन्तिम जिम्मेवारी हो(स्वतन्त्र, निष्पक्ष र विश्वासिलो निर्वाचन सम्पन्न गर्नु।
पहिलो ३ महिनाभित्र मतदाता सूची शुद्धीकरण। ६ महिनाभित्र दलको आडिट र उम्मेदवार आचारसंहिता। १२ महिनाभित्र स्वतन्त्र निगरानीसहित निर्वाचन सम्पन्न। यसपछि मात्र अन्तरिम सरकारको भूमिका समाप्त हुन्छ।
निष्कर्ष नयाँ पुस्ता, नयाँ नेपाल
नेपाल अहिले निर्णायक क्षणमा छ। जेन जेड आन्दोलन केवल सरकार परिवर्तनको माग मात्रै नभएर नेपालको आगामी परिवर्तनको दिशानिर्देश गर्न सकोस् । आगामी दिनमा अन्तरिम सरकारले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने, युवालाई केन्द्रमा राख्ने, डिजिटल स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्ने, संघीयतालाई जीवन्त बनाउने, न्यायलाई प्राथमिकता दिने
नीति अपनाउन सकोस् ।
भ्रष्ट्रचार रहित, सुशासनयुक्त पारदर्शी र पूर्ण जनताप्रति उत्तरदायी सरकार बनाउन सफल रहोस् ।
यस्तो नेपाल मात्र आजको आन्दोलनको बलिदानप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।
