पोखरा,
पोखराका युवा वैज्ञानिक डा. निरञ्जन कोइराला विश्वका शीर्ष २ प्रतिशत प्रभावशाली वैज्ञानिकको सूचीमा समेटिनुभएको छ। अमेरिकाको स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालय र अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक प्रकाशन संस्था एल्सेभियरको सहकार्यमा तयार पारिने उक्त सूचीमा उहाँको नाम समावेश हुनुले नेपाली वैज्ञानिक अनुसन्धानको अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावलाई थप उजागर गरेको छ।
प्राकृतिक स्रोतमा आधारित औषधिको खोज तथा विकासमा जैविक प्रविधिको प्रयोग गर्दै आउनुभएका डा। कोइराला विशेषगरी वनस्पतिमा पाइने फ्लेभोनोइडलगायतका जैविक सक्रिय यौगिकहरूको संरचना परिमार्जन गरी औषधिको स्थिरता र शरीरमा अवशोषित हुने क्षमता बढाउने अनुसन्धानमा संलग्न हुनुहुन्छ। उहाँको अनुसन्धानले प्राकृतिक स्रोतमा उपलब्ध जैविक यौगिकलाई औषधि विकासका लागि थप उपयोगी बनाउने सम्भावनालाई केन्द्रमा राखेको छ।
अनुसन्धानको अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावमा उल्लेखनीय उपलब्धि
डा. कोइरालाका अनुसन्धान कार्यहरू अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक समुदायमा व्यापक रूपमा उद्धृत भएका छन्। उपलब्ध विवरणअनुसार, सन् २०२६ सम्म गुगल स्कलरमा अनुक्रमित उहाँका अनुसन्धानले करिब ६ हजार ५०० उद्धरण प्राप्त गरेका छन्। यसअघि उपलब्ध अर्को विवरणमा उहाँको उद्धरण संख्या ४ हजार ५०० भन्दा बढी उल्लेख गरिएको थियो। उद्धरण संख्यामा देखिएको यो भिन्नता फरक समयका अभिलेख वा गणना पद्धतिका कारण हुन सक्ने भएकाले आधिकारिक तथ्याङ्कबाट पुष्टि गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
स्ट्यानफोर्ड–एल्सेभियरको प्रभावशाली वैज्ञानिकहरूको सूची तयार गर्दा स्कोपस डाटाबेसमा आधारित उद्धरण तथ्याङ्क र विभिन्न वैज्ञानिक सूचकलाई आधार मानिन्छ। यसमा कुल उद्धरण, एच–इन्डेक्स, सहलेखकको योगदान समायोजन तथा लेखकको अनुसन्धानात्मक भूमिकाजस्ता पक्ष समेटिन्छन्। सम्बन्धित विशेषज्ञता क्षेत्रमा वा समग्र अनुसन्धान प्रभावका आधारमा उच्च स्थान हासिल गर्ने वैज्ञानिकहरू यस सूचीमा समावेश हुन्छन्।
यो सूची परम्परागत अर्थमा प्रदान गरिने पुरस्कारभन्दा फरक हो। यसले वैज्ञानिक अनुसन्धानको उद्धरण प्रभाव र शैक्षिक योगदानलाई तथ्याङ्कका आधारमा मूल्याङ्कन गर्छ। त्यसैले यसमा नाम समावेश हुनुलाई अनुसन्धानको अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच र प्रभावको महत्त्वपूर्ण सूचकका रूपमा हेरिन्छ।
प्राकृतिक स्रोतबाट औषधि विकासमा केन्द्रित अनुसन्धान
नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान ९नास्ट० का अनुसन्धान फेलोका रूपमा कार्यरत डा। कोइराला हाल गण्डकी प्रदेशका जंगली च्याउलगायत प्राकृतिक स्रोतहरूको न्यूट्रास्युटिकल विश्लेषणमा सक्रिय हुनुहुन्छ। प्राकृतिक स्रोतमा पाइने उपयोगी जैविक तत्त्वहरूको पहिचान, तिनको वैज्ञानिक विश्लेषण र सम्भावित स्वास्थ्य उपयोगिताको अध्ययन उहाँको अनुसन्धानको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
दक्षिण कोरियास्थित सन मुन विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि ९पीएचडी० हासिल गर्ने क्रममा उहाँले गरेका अनुसन्धानसँग सम्बन्धित आविष्कारहरूले कोरियाली बौद्धिक सम्पत्ति कार्यालयबाट पेटेन्ट अधिकार प्राप्त गरेका छन्। उपलब्ध विवरणअनुसार, उहाँका नाममा चारवटा दक्षिण कोरियाली पेटेन्ट छन्। यसले उहाँको अनुसन्धान शैक्षिक प्रकाशनमा मात्र सीमित नभई नवीन आविष्कार र प्रविधि विकाससँग समेत जोडिएको देखाउँछ।
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान
वैज्ञानिक अनुसन्धान, नवीन आविष्कार र प्रस्तुतीकरणका क्षेत्रमा योगदान पुर्याउँदै आउनुभएका डा। कोइरालाले विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्राप्त गर्नुभएको छ।
उहाँले नेपालका राष्ट्रपतिबाट नेपाल विद्याभूषण पदक, नास्टबाट विज्ञान तथा प्रविधि युवा पुरस्कार, दक्षिण कोरियाको सन मुन विश्वविद्यालयबाट डीन च्वाइस अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी समाज अवार्ड तथा भारतबाट युवा वैज्ञानिक पुरस्कार प्राप्त गर्नुभएको विवरण उपलब्ध छ। यसका अतिरिक्त, विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक सम्मेलनमा उत्कृष्ट पोस्टर प्रस्तुतीकरण र उत्कृष्ट मौखिक प्रस्तुतीकरणका पुरस्कारसमेत उहाँले हासिल गर्नुभएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक समुदायमा सक्रिय भूमिका
अनुसन्धानका अतिरिक्त डा. कोइराला विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक संस्थामा आबद्ध हुनुहुन्छ। उहाँ फाइटोकेमिकल सोसाइटी अफ एसिया र इन्टरनेशनल केमिकल बायोलोजी सोसाइटीका सदस्य हुनुहुन्छ भने बायोटेक्नोलोजी सोसाइटी नेपालका आजीवन सदस्यसमेत हुनुहुन्छ।
त्यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय एसोसिएसन अफ डाइटेटिक न्यूट्रिसन एन्ड सेफ्टीका लागि नेपालका पर्यवेक्षकका रूपमा उहाँले भूमिका निर्वाह गर्दै आउनुभएको छ। विभिन्न वैज्ञानिक जर्नलका सम्पादकीय बोर्ड सदस्य तथा समीक्षकका रूपमा पनि सक्रिय उहाँ राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन र कार्यशालामा आमन्त्रित वक्ताका रूपमा सहभागी हुनुहुन्छ। सरकारी तथा निजी अनुसन्धान संस्थाहरूमा सल्लाहकार र भ्रमणकर्ता वैज्ञानिकका रूपमा समेत उहाँको संलग्नता रहँदै आएको छ।
नेपाली युवा अनुसन्धानकर्ताका लागि प्रेरणा
डा.कोइराला विश्वका प्रभावशाली वैज्ञानिकहरूको सूचीमा समेटिनु व्यक्तिगत उपलब्धिमा मात्र सीमित छैन। यसले नेपालको जैविक प्रविधि, प्राकृतिक स्रोतमा आधारित औषधि विकास र वैज्ञानिक अनुसन्धानको सम्भावनालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने अवसरसमेत प्रदान गरेको छ।
प्राकृतिक सम्पदामा धनी नेपालमा जडीबुटी, वनस्पति र अन्य जैविक स्रोतको वैज्ञानिक अध्ययनमार्फत औषधि विकास तथा स्वास्थ्योपयोगी उत्पादनको क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना छ। यस्ता स्रोतको उपयोग वैज्ञानिक प्रमाण, आधुनिक प्रविधि र नवीन अनुसन्धानसँग जोड्न सके नेपालले अनुसन्धानमा आधारित उत्पादन विकासमा उल्लेखनीय प्रगति गर्न सक्छ।
डा। कोइरालाको अनुसन्धान यात्रा र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानले सीमित स्रोतसाधनका बीच पनि निरन्तर अध्ययन, नवीन सोच र वैज्ञानिक प्रतिबद्धतामार्फत विश्वस्तरमा प्रभाव पार्न सकिने सन्देश दिएको छ। उहाँको उपलब्धिले नेपाली युवा अनुसन्धानकर्तालाई विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनका क्षेत्रमा अघि बढ्न थप प्रेरणा दिने अपेक्षा गरिएको छ। पोखराबाट सुरु भएको एक युवा वैज्ञानिकको अनुसन्धान यात्रा विश्वव्यापी वैज्ञानिक समुदायसम्म पुग्नु नेपालको ज्ञान, क्षमता र अनुसन्धान सम्भावनाको सकारात्मक परिचय हो।
